(Đọc các tập thơ “Sao Hôm Sao Mai”, “Sắc màu tình yêu”, “Sao ái tình” và “Gõ cửa Thiên Đình” của Thang Ngọc Pho)
Đã nhiều lần viết về thơ Thang Ngọc Pho, tôi thường tập trung vào ý tưởng thơ là chủ yếu. Lần này, tôi trình bày đôi điều riêng biệt về phương pháp thơ anh.
Nói đến phương pháp văn chương-nghệ thuật, trong đó có thi ca, có thể bàn về nhiều góc độ của vấn đề, chẳng hạn, về các phương pháp cổ điển, hiện thực, lãng mạn, tượng trưng, siêu thực, hậu hiện đại..., nói chung, thường là thiên về mặt lý thuyết nhiều hơn. Một cách phù hợp, không sa đà vào những vần đề lý thuyết, bài này xem xét về phương pháp các tập thơ đã xuất bản của nhà thơ Thang Ngọc Pho dưới góc độ thực tiễn sáng tác, qua mấy điểm dưới đây:
1. Hình tượng thơ giàu tính so sánh và tính biểu tượng
Tính so sánh thể hiện rất rõ trong bốn tập thơ đã xuất bản của Thang Ngọc Pho. Trong bài thơ “Mắt em (I)”, mắt em được so sánh phi thực: Mắt em là biển sóng, là ngôi sao, là gió mạnh, là mặt trời, để tạo nên sự cảm ứng từ phía lòng anh là xôn xao bởi biển sóng, là lấp lánh bởi ngôi sao, là mây trôi bởi gió mạnh, là bốc lửa bởi mặt trời. Hình tượng so sánh phi thực lại một lần nữa thể hiện trong “Mắt em (II)”:
Mắt em là mặt trời
Tỏa ngàn tia nắng ấm
Bủa vây tâm hồn tôi
Cả một trời vương vấn
.....
Mắt em là ngọn lửa
Thiêu đốt trái tim tôi
Lửa đã cháy lên rồi
Không thể dập được nữa.
Bài thơ “Em là em” là một cách so sánh đặc biệt – tự so sánh: Em không là ai cả, mà chính là em: “Em là em chứ là ai”! Em là em, nhưng lại ngầm coi mình là Giáng Tiên, để anh trở thành Từ Thức. Chợt nghĩ tới bài thơ “Tự hát” của Xuân Quỳnh:
“Chẳng dại gì em ước nó bằng vàng/
Trái tim em anh đã từng biết đó/
Anh là người coi thường của cải/ Nên nếu cần anh bán nó đi ngay/Em cũng không mong nó giống mặt trời/
Vì sẽ tắt khi bóng chiều đổ xuống
Lại mình anh với đêm dài câm lặng/
Mà lòng anh xa cách với lòng em/Em trở về đúng nghĩa trái tim/
Biết làm sống những hồng cầu đã chết
Biết lấy lại những gì đã mất/
Biết rút gần khoảng cách của yêu tin/Em trở về đúng nghĩa trái tim em/
Biết khao khát những điều anh mơ ước
Biết xúc động qua nhiều nhận thức/
Biết yêu anh và biết được anh yêu”. Như vậy, phương pháp so sánh của nhà thơ Thang ngọc Pho cũng thật độc đáo và riêng biệt!
Đồng dạng với phương pháp so sánh là phương pháp biểu tượng, mà Thang Ngọc Pho sử dụng khá phổ biến, đặc biệt là với các loài chim muông, cây cỏ cùng sự hòa hợp, cảm thông với chúng, coi chúng như người vậy. Với chuyện con chim cu chết, nhà thơ đã khóc nó qua một bài thơ, coi con chim như đứa cháu yêu quý của mình: “Mong sao cháu được về trời/Mai ngày ông cháu cùng nơi vĩnh hằng”. “Thạch sùng (I)” và “Thạch sùng (II)” là hai bài thơ biểu tượng, coi chú Thạch sùng như là một người bạn thơ tâm đắc: “Viết xong được một bài thơ/Đọc đi đọc lại ngâm nga một mình/Bỗng nghe có tiếng người tình/Quay nhìn tứ phía một mình mình thôi/Thì ra trên bức tường vôi/Thạch sùng tặc lưỡi mấy hồi khen hay”. Cũng theo phương pháp ấy, mỗi loài hoa là biểu tượng của phẩm chất cao đẹp của con người: Hoa hồng – diễm lệ là nữ hoàng sắc đẹp; hoa sen - linh thiêng và cao quý; hoa cúc – duyên dáng và dịu dàng; hoa mai – cương trực và thanh cao; hoa quỳnh – thầm kín và tinh khiết, v.v...
2. Phương pháp tư duy triết luận và phản biện xã hội
Phương pháp này dẫn nhà thơ đến với cảm nhận cuộc sống theo lý trí, từ đó tạo nên những bài thơ triết luận và phản biện xã hội rất đáng kể.
Bài thơ “Hồ Than Thở” tưởng như để miêu tả cảnh hồ, nhưng lại là một bài thơ triết luận – một cách đề cập phạm trù “nguyên nhân và kết quả” trong triết học biện chứng: “Trời xanh không một gợn mây/Hẳn là trời có những ngày không xanh/Mặt hồ yên ả long lanh/Hình như đã có thác ghềnh ngày xưa/Chiều nay nắng tỏa đồi thưa/Thể nào cũng có chiều mưa trắng đồi”. Ngoài ý nghĩa về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức, bài thơ “Lạc” còn cảm nhận về củ lạc tạo nên “những bổ béo thơm giòn khoái lạc”, bởi một bộ phận khiêm nhường của cây lạc chui xuống đất làm nên củ lạc - tượng trưng cho phẩm chất cao đẹp của người có công, nhưng lặng thầm, không đòi hỏi đãi ngộ hơn đời.
Theo một cách khác để thể hiện phương pháp này, là phê phán xã hội. Nhà thơ bất bình với những hạn chế về nhiều mặt của xã hội, nhất là tình trạng kẻ dốt nát, nhưng bằng con đường riêng để tiến thân. “Con vẹt” là một trong những bài thơ thuộc cách đó: “Suốt tháng dạ dày - bao tử chặt/Quanh năm đầu óc -cái thùng không/Nói lời người khác làu làu thuộc/Đẹp mã hơn đời bởi cái lông”.Với bài thơ “Ký ức nhà tạm”, nhà thơ gửi gắm thái độ không vừa lòng với cái cũ và đòi đỏi sự đổi mới tất yếu của cuộc sống, cũng là sự thể hiện của phương pháp triết luận xã hội và phản biện.
Thuộc mạch thơ theo phương pháp triết luận-phản biện xã hội là nội dung phản biện trong thơ Thang Ngọc Phong cũng rất đáng kể. Rõ nhất là các bài thơ “Diệt khẩu” - phản biện về nỗi oan của quan đại thần Đỗ Thích dưới triều Đinh; bài thơ “Thời gian” nói chủ nghĩa Mác như là một học thuyết duy tâm... Nhưng, chính sử vẫn ghi rõ Đỗ Thích là kẻ hãm hại hai cha con vua Đinh, nên bị trừng trị tội chết. Các nhà khoa học về chủ nghĩa Mác không nói như bài thơ “Thời gian”, mà nói rằng, sự tan rã của chủ nghĩa xã hội hiện thực không đồng nghĩa với sự phá sản của chủ nghĩa Mác, có nghĩa là, chủ nghĩa Mác vẫn sống, vẫn là con đường đi tới của xã hội loài người. Song, chúng ta đang bàn ở đây là phương pháp phản biện trong thơ Thang Ngọc Pho, mà đã là phản biện, thì có thể đúng, có thể sai; có thể còn tranh cãi - đó là điều bình thường. Điều đáng trân trọng ở đây là tinh thần và phương pháp phản biện thi ca mà chúng ta đang khẳng định và khuyến khích.
Một trong những đặc trưng của xã hội dân chủ là xã hội phản biện – phản biện để tiến lên. Thi ca là từ cuộc sống và cho cuộc sống, là tiếng hát của xã hội tiên tiến, nên thi ca tham gia phản biện xã hội là tất yếu và có thể.
Góp thêm cho phần đang bàn, xin nêu thêm vài ba bài thơ phản biện xã hội của chính tác giả bài này như sau: Thăm Đền Lý Bát Đế, có bài thơ “Lý Chiêu Hoàng” với câu hỏi: “Chín đời vua Lý rõ ràng/Mà sao thiếu vắng Chiêu Hoàng nơi đây?”. Trong khi người ta khen Dương Lễ hết lòng vì bạn đã sai vợ là nàng Châu Long nuôi bạn thay mình, thì bài thơ “Châu Long - Dương Lễ” ra đời, tỏ thái độ không đồng tình qua hai câu thơ chê trách Dương Lễ: “Dẫu rằng trọn nghĩa với Bình/ Cũng đừng xử sự vô tình, hỡi Dương! Phản biện về phần “Tái hồi Kim Trọng” trong Truyện Kiều, bài thơ “Thưa với Cụ Nguyễn Du”, có hai câu như là một đề nghị với đại thi hào: “Xin thôi câu chuyện tái hồi/Để Kiều sống trọn cuộc đời không Kim!”
3. Phương pháp thơ phóng khoáng có phần hứng khẩu
Phương pháp thơ phóng khoáng có phần hứng khẩu xuất phát từ tấm lòng chân thực, thẳng thắn và cởi mở cùng với cánh bay lãng mạn của nhà thơ được thể hiện không chỉ trong thơ triết luận – phản biện xã hội, mà cả trong thơ trữ tình, tạo nên những bài thơ mang giọng điệu ngoa dụ, kiểu như “Bây giờ ta gặp nhau đây/Hồn ta bỗng hóa đám mây giữa trời/Hồn em nhập với hồn tôi/Cùng nhau gõ cửa nhà trời lên tiên. “Mặc áo quan” cũng là một bài thơ thuộc phương pháp này:
Mình là một phó thường dân
Họ hàng lối xóm chẳng cần hỏi han
Đến khi mình mặc áo quan
Họ hàng lối xóm lậy van đầy nhà.
Phương pháp phóng khoáng có phần hứng khẩu cũng thấy trong bài thơ “Lên trăng”:
Dẫu rằng tiêu tốn đến nghìn trăm
Vẫn cứ leo thang đến chị Hằng
Lúc mệt chùng chân đi chậm chậm
Khi sung co cẳng chạy băng băng
Kiên tâm vững bước phương trời lệch
Quyết chí xông pha hướng đất bằng
Đứng ngắm ngân Hà trên vũ trụ
Ta cùng chú Cuội dạo thung thăng!
4. Hình thức thể hiện độc đáo và khác biệt
Trước hết, đó là cách sử dụng ngôn từ trong thơ Thang Ngọc Pho. Việc sử dụng ngôn từ theo cách của thi ca, thì cả bốn tập tập thơ đều thấy rõ rệt – không cần thiết nói lại điều đó. Ở đây, chỉ nêu một vài trường hợp gây ấn tượng đáng kể đối với bạn đọc. Chẳng hạn, khi miêu tả em gái gầy yếu, ốm đau: “Em gầy hơn một chiếc mắc áo” – thật không thể nào gầy hơn được nữa! “Bàn tay em lạnh ngắt tự cõi âm” – đó là bàn tay của người đã chạm vào cõi chết!
Những thành ngữ-điển tích (thuộc lĩnh vực ngôn từ) được nhà thơ sử dụng khá phổ biển và chuẩn xác - chứng tỏ phông văn hóa mà nhà thơ sở hữu khá dầy dặn – trong những mảng thơ về các nhân vật lịch sử từ Mỵ Châu, Lý Công Uẩn, đến Chu Văn An, Tuệ Tĩnh; về các danh lam thắng cảnh từ Đền Hùng, Động Long Vân, đến Vọng Hải Đài, Hòn Phụ Tử... đã thể hiện rõ điều đó!
Về vần điệu, thơ Thang Ngọc Pho đa dạng về vần điệu: Thơ lục bát; thơ khổ với dòng từ 2 đến 8 chữ - gồm cả thơ hai kư, thơ tự do và cả thơ Đường luật. Đáng chú ý là thơ lục bát biến thể, đặc biệt là lối kéo dài các câu thơ: Câu 6 được kéo dài thành câu 7 hoặc 8; câu 8 được kéo dài thành câu 12, 14, 16 hoặc dài hơn nữa. Bài thơ “Thơ châm ngôn” dưới đây thể hiện rõ điều đó:
Trời sinh đôi mắt ngắm nhau
Xin cứ để nguyên chúng ở phía trước, chớ lắp đặt ra phía sau làm gì
Cái miệng hãy nói lời yêu đi
Xin dừng ngậm đọi máu, cũng đừng nói thị phi nhiều lời
Đôi tay sinh ở trên đời
Hãy xòe rộng ra ôm nhau thật chặt, đừng cầm vũ khí giết người thiện lương
Trái tim dành để yêu thương
Đừng ghen ghét, hiềm tỵ, cũng chớ có đôi đường trọng khinh
Cái đầu để sống phân minh
Không lẫn lộn đen trắng, thiện ác, u minh trong đời
Đôi chân hãy đi đến với mọi người
Xin đừng chạy trốn, cũng chớ có đục nước kiếm mồi mà đá nhau
Làm người yêu trước sống sau!
Thơ thanh không (không dấu) cũng là cách gieo vần độc đáo trong thơ Thang Ngọc Pho:
Nghe âm vang lan trong không gian
Nghe mây tan lan trong mênh mông
Nghe chim ca muôn nơi râm ran
Hai ta dan tay di dung dăng
Em ơi, ta không đi trong nhân gian
Ta đưa nhau bay lên mây xanh
Hai ta lang thang trên cung trăng...
*
* *
Trong quan niệm về phương pháp sáng tác thơ ca, thường được hiểu đơn giản là một khâu hình thức thể hiện của thơ ca, nghĩa là: Sau khi đã có tứ, bài thơ được hình thành qua thể hiện của câu chữ và vần điệu. Tuy nhiên, nếu hiểu phương pháp như là yếu tố gắn bó chặt chẽ với nội dung, thậm chí như là yếu tố cấu thành của nội dung, thì phương pháp có ý nghĩa hết sức quan trọng, như đã được lý luận văn học xác định: “Phương pháp sáng tác là một hệ thống hoàn chỉnh hữu cơ được xác định bởi một một thế giới quan nhất định trong những điều kiện lịch sử xã hội nhất định dùng để chọn lọc, khái quát, bình giá cuộc sống bằng hình tượng...” (Phương Lựu, “Từ điển văn học”). Nội dung trình bày trên đây nhằm chứng minh điều đó qua thực tiễn sáng tạo thi ca của Thang Ngọc Pho.
Chúc mừng nhà thơ Thang Ngọc Pho với thành tựu thi ca của anh, trong đó, phương pháp sáng tác như là yếu tố quan trọng mà nhà thơ sử dụng hiệu quả cho những thành công đã đạt được. Mong nhà thơ phát huy hơn nữa trong sáng tạo thi ca nói chung, trong sử dụng phương pháp trên con đường thi ca của mình, đặng góp phần hơn nữa vào thành tựu chung của thi ca hiện nay.
Xin trân trọng cảm ơn các bạn đã lắng nghe!
Xin chân thành chúc sức khỏe và thành công!
Hà Nội, tháng 4-2013
M.T
