NHỮNG DÒNG SÔNG TRONG THƠ VÀ NHẠC (Ngẫu bút về thơ và nhạc với những dòng sông)

Những dòng sông trong thơ và nhạc rất nhiều, nhưng tôi chỉ đưa phần nào nội dung sẵn có và ngẫu bút đôi lời, chứ không bình luận nhiều về nội dung ấy! Trước hết, đó là dòng sông Đuống của nhà thơ Hoàng Cầm: Em ơi! Buồn làm chi Anh đưa em về bên kia sông Ðuống Ngày xưa cát trắng phẳng lỳ Sông Ðuống trôi đi Một dòng lấp lánh Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kỳ... (“Bên kia sông Đuống”). Bấy giờ, bên kia sông Đuống là đời sống thường nhật và văn hóa Việt Nam đang bị đe dọa bởi gót sắt của kẻ thù thực dân xâm lược. Và, con người giống như con sông “nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kỳ”... Sông Đuống là kỷ niệm của nhớ thương, là kỷ niệm của làng quê đi vào chiến trận. Khác với “Bên kia sông Đuống, “Nhớ con sông quê hương” của nhà thơ Tế Hanh là nhớ về dòng sông trong nỗi đau đất nước cắt chia: Quê hương tôi có con sông xanh biếc Nước gương trong soi tóc những hàng tre Tâm hồn tôi là một buổi trưa hè Tỏa nắng xuống lòng sông lấp loáng Chẳng biết nước có giữ ngày, giữ tháng Giữ bao nhiêu kỷ niệm giữa dòng trôi? Ơi, con sông đã tắm cả đời tôi! Tôi giữ mãi mối tình mới mẻ Sông của quê hương, sông của tuổi trẻ Sông của miền Nam nước Việt mến yêu... “Nhớ con sông quê hương” đã lay động hồn ta từ những tháng năm cắp sách đến trường. Như cùng Tế Hanh, ta nhớ lại thời thơ ấu: “Tôi giơ tay ôm nước vào lòng /Sông mở nước ôm tôi vào dạ” và cùng nhà thơ mang nỗi niềm canh cánh đợi ngày về: Tôi sẽ lại nơi tôi hằng mơ ước/Tôi sẽ về sông nước của quê hương/Tôi sẽ về sông nước của tình thương… Cũng vẫn là kỷ niệm về dòng sông, nhưng nét riêng của “Bên kia sông Đuống” là dòng sông kháng chiến trường kỳ; còn “Nhớ con sông quê hương” là nhớ về Miền Nam yêu dấu... Cũng vẫn là dòng sông kỷ niệm – dòng sông của nhà thơ Lê Huy Mậu đón người con xa xứ, nay trở về mà nhớ lại mọi chuyện thời xưa gắn với dòng sông thương nhớ qua những câu thơ mở đầu: Quá nửa đời phiêu dạt Ta lại về úp mặt vào sông quê Như thuở nhỏ Úp mặt vào lòng mẹ... Bài thơ “Khúc hát sông quê” của Lê Huy Mậu được nhà thơ-nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo phổ nhạc với ca từ thoát ly hẳn bài thơ, nâng cánh cho bài thơ bay bổng, đến mức người nghe chỉ nhớ ca khúc hơn là nhớ bài thơ cùng tên của Huy Mậu: Quá nửa đời phiêu dạt/ Con lại về úp mặt vào sông quê/ Ơi con sông dạt dào như lòng mẹ/Chở che con qua chớp bể mưa nguồn/Từng hạt phù sa tháng ba tháng bảy/Từng vị heo may trên má em hồng/Ơi con sông quê, con sông quê/Ơi con sông quê, con sông quê/Sông còn nhớ chăng khi ta ngồi ngóng mẹ/Vời vợi tuổi thơ một xu bánh đa vừng/Con cá dưới sông, cây trồng trên bãi/Lúa gặt rồi còn để lại rơm thơm/Cùng một bến sông, con trâu đằm sóng dưới/Bầy trẻ thơ tắm mát phía thượng nguồn/Một dòng sông xanh chảy mãi đến vô cùng... Cùng với thơ và ca khúc phổ nhạc từ thơ, khúc ca “Chảy đi sông ơi!” của nhạc sĩ Phó Đức Phương nghe sao mà day dứt, đến đớn đau-cay đắng, khi nghĩ về con sông chung thủy ngàn đời nơi quê mẹ dạt dào mà thao thiết khôn nguôi: Ơi con sông hiền hoà/Chở đầy nước ngọt phù sa/Ơi con sông thiết tha/Ấp ôm bến bờ xứ sở/Sông mấy ngàn năm tuổi/Mà sao sông trẻ mãi không già/Chảy đi sông ơi/Chảy đi sông ơi/Ơi con sông trôi suốt muôn đời/Hãy cho ta gửi lời thương nhớ/Nhắn giùm ta về nơi góc biển/Rằng phía đầu nguồn ta vẫn ngóng trông/ Chảy đi sông ơi/Chảy đi sông ơi/Ơi con sông tiếng hát muôn đời/Hãy cho ta nói lời cay đắng/Nhắn về ai ở nơi góc biển/Rằng nơi đầu nguồn ta ngày đêm trăn trở/Ơi con sông hiền hòa/Dịu dàng an ủi lòng ta/ Ơi con sông thiết tha/Chứa chan chung tình sâu nặng/ Sông vỗ về đôi bờ/ Thì thầm ngày tháng khôn nguôi/ Sông hiến mình tất cả/Ðời sông không hề tiếc vơi đầy/ Chảy đi sông ơi/ Chảy đi sông ơi/ Ơi con sông trôi suốt muôn đời/Rằng nơi đầu nguồn ta ngày đêm trăn trở/... Chảy đi sông ơi/Chảy đi sông ơi! Cuối cùng, là những dòng sông trong thơ tôi: Tiếng hát đò dọc trên sông Mã Đò ngang ồn ã chuyện đời Đò dọc êm trầm tiếng hát Tiếng hát “thương ai lên ghềnh, xuống thác” Như nước non này chưa một một phút bình yên Như đời chúng mình vất vả, truân chuyên Tiếng hát nghĩa tình gắn mình với sóng Tiếng hát phả vào dòng sông lồng lộng: “Anh ra đứng mũi cho em chịu sào” Trời đầy sao Sông cũng đầy sao Ta đi giữa sông-trời bát ngát Tiếng sóng ấp ôm mạn thuyền ộp oạp Như dòng sông giao kết với dòng đời Ta thương đò mãi mãi, đò ơi! Đò dọc chở người Chở theo tiếng hát Người đi rồi, tiếng hát mãi còn xanh Âm điệu êm trầm muôn thuở Xứ Thanh... (Mai Thanh: "Tiếng chim"- NXB Lao Động-2004) Cũng là dòng sông quê hương, nhưng là dòng sông của truân chuyên, vất vả; dòng sông của chí nghĩa, chí tình. Và, bài thơ mới đây của tôi: Sông Sông từ thuở nào vẫn chảy Khi ồn ã thét gào Khi âm thầm, thủ thỉ Ngày hè oi ả Sông ôm ấp, nô đùa cùng ta Ngày đông nước cạn đáy lòng Đội quần áo lội sông thăm nhà bạn Sông cứ chảy Chảy trong lòng ta, chảy theo đời ta Những tháng ngày đi xa Ta nhớ mãi lời ca thuở ấy: “Ơi, con sông bên lở bên bồi Bên lở thì đục bên bồi thì trong” Buồn lòng nhớ buổi bên sông: Tiếc thương con sáo sổ lồng bay đi! Nỗi niềm từ thuở si mê Hôm nay người cũ... sơn khê chốn nào? (Mai Thanh: "Trăng rơi" - sắp xuất bản) “Sông” cũng vẫn là kỷ niệm tuổi thơ - kỷ niệm hết mình cùng bè bạn và u hoài với tình yêu đánh mất thuở ban đầu... * * * Bạn đọc thân mến! Hẳn là các bạn cũng có những dòng sông của riêng mình? Xin mời hãy ngâm ngợi và hát ca cùng những dòng sông ấy, về những dòng sông ấy!